Dawniej do mycia włosów stosowano mydła, które usuwały brud i nadawały włosom odczyn alkaliczny. Włosy stawały się sztywne, bez połysku oraz trudne do rozczesania i ułożenia. Później pojawiły się szampony, które dzięki odpowiednio dobranym składnikom poprawiały wygląd włosów. Szampony są to preparaty kosmetyczne przeznaczone do utrzymania w czystości włosów i skóry głowy. Myją, ale jednocześnie nie powinny nadmiernie usuwać naturalnej powłoki lipidowej z powierzchni włosa, ponieważ powłoka ta powoduje, że włosy po umyciu są miękkie, lśniące oraz łatwo się rozczesują [1,3].

Składniki występujące w szamponach można podzielić na trzy podstawowe grupy. Pierwszą stanowią składniki podstawowe, odpowiedzialne za działanie myjące szamponów oraz pianotwórczość. Kolejną grupą są składniki modyfikujące działanie szamponów (uzupełniające ZPC), zaliczane są tu np. stabilizatory piany. A ostatnią stanowią składniki dodatkowe, do których zalicza się substancje zagęszczające, barwniki, zmętniacze, konserwanty, substancje zapachowe [1].

Podstawowymi składnikami szamponów są związki powierzchniowo czynne. Najczęściej stosowanymi, które charakteryzują się bardzo dobrymi właściwościami myjącymi i pieniącymi są Sodium Lauryl Sulfate* i Sodium Laureth Sulfate*. Związki te zachowują swoje właściwości nawet w zimnej wodzie oraz łatwo się spłukują z powierzchni włosa. Bardziej intensywnym w działaniu składnikiem jest Sodium Lauryl Sulfate*, który działa drażniąco na skórę. W przeciwieństwie do niego znaczenie łagodniejszym surowcem jest Sodium Laureth Sulfate*. Jest to związek oksyetylenowany, to znaczy, że w swojej budowie zawiera grupy tlenku etylenu, które zapewniają łagodne działanie na skórę, ale tym samym gorsze właściwości myjące. Ponadto lepiej rozpuszcza się w wodzie. W szamponach, które są przeznaczone do włosów tłustych stosuje się duże stężenie tych składników. Oba te surowce słabo działają antystatycznie oraz powodują odtłuszczanie włosów, w związku z czym stosuje się w szamponach składniki łagodzące, które zaliczane są do grupy składników modyfikujących działanie szamponu [1].

Składnikami modyfikującymi działanie szamponu są między innymi amfoteryczne związki powierzchniowo czynne. Wśród nich najczęściej stosowanym surowcem jest betaina (np. Cocamidopropyl Betaine*). Jest łagodna w działaniu na skórę oraz charakteryzuje się działaniem antystatycznym i kondycjonującym na włosy i skórę. Ponadto zwiększa lepkość szamponu oraz tworzy obfitą pianę, która jest trwała oraz stabilna. Innym składnikiem należącym do amfoterycznych związków powierzchniowo czynnych są tlenki amin. Działają antyelektrostatycznie i są dobrymi stabilizatorami piany. Ponadto są łagodne i kompatybilne z innymi składnikami, łagodzą działanie anionowych związków powierzchniowo czynnych na skórę. Często stosowaną grupą związków zaliczaną do uzupełniających ZPC są alkanoloamidy tłuszczowe (Cocamide MEA* i Cocamide DEA*), które są niejonowymi związkami powierzchniowo czynnymi. Pełnią głównie rolę stabilizatorów piany, ponadto działają kondycjonująco i podwyższają zdolność myjącą szamponu oraz regulują jego lepkość. Dialkanoloamidy (DEA) lepiej się rozpuszczają w wodzie niż Monoalkanoloamidy (MEA) [1].

Do składników modyfikujących działanie szamponu zaliczane są także kationowe związki powierzchniowo czynne niskocząsteczkowe (Quaterium*) oraz polimery kationowe (Polyquaterium*). Związki te są podstawowymi składnikami odżywek. Mają duże powinowactwo do włosa, kondycjonują i działają antyelektrostatycznie, neutralizując ujemny ładunek włosa. Ponadto Polyquaterium* zlepiają końcówki rozdwojonych włosów oraz zwiększają lepkość szamponów. Te składniki są obecne głównie w szamponach typu 2 w 1. Ze względu na zbyt odtłuszczające działanie niektórych anionowych związków powierzchniowoczynnych stosowanych w szamponach do włosów, w ich skład wchodzą również substancje natłuszczające. Są to głównie alkohole tłuszczowe (np. Cetearyl Alcohol*, Stearyl Alcohol*), kwasy tłuszczowe (np. Stearic Acid*, Oleic Acid*), lanolina (Lanolin*) i jej pochodne, olej mineralny (Mineral Oil*) [2].

Substancje zagęszczające należą do trzeciej grupy ogólnego podziału składników w szamponach do włosów, czyli do grupy dodatków, które wpływają na wygląd szamponu. Składniki, które powodują zagęszczenie to głównie elektrolity (np. Sodium Chloride*) oraz substancje polimerowe, jak pochodne celulozy (Carboxymethylcellulose*, Methylcellulose*), pochodne skrobi, oraz Carbomer*. W celach estetycznych oraz by "ukryć" składniki trudno rozpuszczalne, do kompozycji szamponów wprowadza się także składniki wywołujące zmętnienie. Zmętniaczami mogą być polimery, o dużym stopniu rozdrobnienia oraz pochodne kwasu stearynowego (np. Glycol Distearate, Glycol Stearate, Magnesium Stearate). Jednym z rodzajów zmętnienia jest perłowość, która zależy od wymiarów i kształtów kryształów powodujących zmętnienie. Najczęściej jako dodatki perłotwórcze stosuje się Glycol Stearate*, Glycol Distearate*. Chcąc jednak uzyskać klarowny preparat stosuje się składniki rozpuszczające surowce powodujące zmętnienie. Mogą to być rozpuszczalniki typu alkoholi (np. Alcohol denat.*,Isopropyl Alcohol*), glikoli (np. Propylene Glycol*) oraz niektóre związki (np. Polisorbate 20, Polisorbate 40). Zmętnienie spowodowane zbyt wysoką temperaturą, przy obecności niejonowych związków powierzchniowo czynnych usuwa się przez dodatek środka hydrotropowego [1]. Jako dodatki w szamponach stosuje się także środki sekwestrujące (np. EDTA, Citric Acid*). Wiążą one jony wapnia i magnezu, co zapobiega wytrącaniu się ich mydeł przy użyciu twardej wody, a tym samym zapobiega osadzaniu się mydeł wapniowych i magnezowych na włosach podczas spłukiwania szamponu. Ponadto mają zdolność regulacji pH [1,3].

Do gamy dodatków zalicza się również witaminy oraz zioła. Najczęściej stosowanymi witaminami są: A, E, oraz witaminy z grupy B jak: B5, B6. Rodzaj zioła stosowanego w szamponie zależy od tego, do jakiego rodzaju włosów przeznaczony jest preparat, np. do włosów tłustych stosuje się: tatarak (kłącze tataraku stosowane jest przy wypadaniu włosów), jałowiec bądź chmiel, czy liście pokrzywy. Natomiast do włosów suchych zalecany jest wyciąg z lipy, szałwii (ma działanie przeciwłupieżowe), soi czy lawendy. Z kolei do włosów zniszczonych zaleca się wyciągi z skrzypu, brzozy, czy nagietka. Ponadto dobór ziół zależy od tego, do jakiego koloru włosów przeznaczony jest szampon, np. do włosów jasnych zalecane są wyciągi z krwawnika bądź z kwiatu rumianku zwykłego, natomiast dla brunetek z łupin owoców i liści orzecha włoskiego, a dla rudowłosych z: liści henny lub z łusek cebuli. Z kolei dla szatynek z: kwiatów bławatka [4].

* - nazewnictwo według INCI

mgr inż. Luiza Piętowska

Literatura:
[1]Marcinkiewicz _ Salmonowiczowa A.: Zarys chemii i technologii kosmetyków. Wydawnictwo Politechniki Gdańskiej, Gdańsk 1995; 62 _ 68 .
[2] Liesiene.J.: Wykład z technologii kosmetyków i produktów chemii gospodarczej. 10.10.2003
[3] Fengier W.,Szeląg P.: Chemia kosmetyczna. Część II wyroby kosmetyczne i preparatyka kosmetyków. Skrypt dla kosmetyczek, drogistów i słuchaczy policealnych szkół kosmetycznych.; 28 _ 30
[4] Lamer _ Zarawska E., Noculak _ Palczewska A.: Kosmetyki naturalne. Przewodnik dla zielarzy, farmaceutów i zakładów kosmetycznych. Astrum, Wrocław 1994; 202 _ 204