Włosy podobnie jak skóra poddawane są pielęgnacji. Są myte i odżywiane, ale także upiększane. W tym celu stosuje się środki utrwalające fryzurę jak: lakiery do włosów czy brylantyny oraz preparaty do układania włosów jak: pianki, żele, lotiony (płyny) i kremy. Różnica między lakierem do włosów a środkami do układania włosów polega na tym, że lakiery utrwalają powierzchnię fryzury natomiast środki do układania włosów działają na całej objętości włosa [1,3].

Lakiery do włosów są to roztwory polimerów w rozpuszczalniku. Działanie lakieru polega na tym, że wielkocząsteczkowe substancje rozpylane są wraz z rozpuszczalnikiem, który odparowując powoduje zbliżenie się do siebie cząsteczek polimeru. Cząsteczki te łączą się ze sobą i tworzą powłokę, która zlepia włosy a tym samym je usztywnia. Poza polimerem i rozpuszczalnikiem w skład tych produktów wchodzą także plastyfikatory oraz substancje dodatkowe. W lakierach obecny jest także propelent. Jest to gaz płynny ułatwiający rozpraszanie substancji wielkocząsteczkowej z rozpuszczalnikiem i innych składników. Najczęściej jest to butan, propan czy izobutan. Głównie stosowanymi polimerami są: poliwinylopirolidon (PVP, Polyvinylpyrrolidone*), kopolimery akrylowe, alkohol poliwinylowy. Charakteryzują się dobrym powinowactwem do włosów i skóry. W przypadku użycia polimerów akrylowych stosuje się dodatkowo związki do zobojętnienia (np. trietanoloamina (TEA) (Triethanoloamine*)), gdyż mają one odczyn kwaśny. Ważną cechą wpływającą na jakość lakieru jest masa cząsteczkowa polimeru, ponieważ im jest ona wyższa tym mocniejszy lakier. Natomiast jako rozpuszczalnik stosuje się najczęściej alkohol etylowy (Ethyl Alcohol*), którego zaletą jest odpowiednia szybkość parowania oraz łatwy do zamaskowania zapach. Ponadto miesza się z wodą, która zmniejsza jego palność i poprawia rozpuszczalność niektórych składników w lakierze, niezbyt dobrze rozpuszczających się w samym alkoholu [1,2,3].

Plastyfikatory są to substancje, które dodaje się w celu poprawy elastyczności powłoki lakieru. Stanowią one ok. 5% polimeru. Najczęściej stosowanymi surowcami pełniącymi rolę plastyfikatorów są silikony (Dimethicone*), które zapobiegają elektryzowaniu się włosów, estry, poliole oraz lanolina (Lanolin*) i jej pochodne, która zapewnia elastyczność i zwiększa wodoodporność [1,3].

Kolejną grupę składników lakierów do włosów stanowią substancje dodatkowe. Wpływają one na właściwości. Zaliczane są do nich substancje o działaniu antyelektrostatycznym, zapachowe, witaminy, ekstrakty roślinne, filtry UV. Lakiery zawierają także składniki natłuszczające jak olej silikonowy (Dimethicone*), który dodatkowo działa antyelektrostatycznie. Natomiast najczęściej stosowanymi witaminami w tych preparatach są prowitamina B5 (Panthenol), witamina E (Tocopherol), które poprawiają stan włosów [1].

Innym preparatem służącym do utrwalania fryzury jest brylantyna, która jednocześnie utrwala i nadaje połysk. Na rynku dostępne są brylantyny ciekłe i stałe. Tych pierwszych podstawowym składnikiem jest olej parafinowy (Paraffinum Liquidum*), nafta kosmetyczna, mirystynian izopropylu (Isopropyl Mirystate*) lub olej rośliny np. olej rycynowy (Castor Oil*). Natomiast preparaty stałe są oparte na wazelinie bądź parafinie [2, 3].

Jednym z preparatów do układania włosów jest pianka. Składa się ona w 90% z koncentratu do modelowania włosów oraz w 10% z propelantu. Zadaniem gazu płynnego jest nadanie "pulchności" piance. Jednym z podstawowych składników jest zagęstnik, który najczęściej stanowi polimer, np. Carbopol (Carbomer*) lub pochodne celulozy (Methylcellulose*). Jako zagęstniki mogą zostać użyte żywice, ale wówczas ze względu na ich wysoką kwasowość obecne są środki do zobojętniania, np. TEA (Triethanoloamine*). Zadaniem polimeru jest nie tylko zagęszczanie, ale jednocześnie delikatne usztywnianie włosów. W piankach obecne są także substancje nawilżające (Glycerin*) oraz składniki natłuszczające jak parafina ciekła (Liquid Paraffin*) czy olej rycynowy (Castor Oil*) lub uwodorniony olej rycynowy( Hydrogenated Castor Oil*). Gdy w piankach obecne są składniki tłuszczowe wówczas konieczny jest emulgator (Polyoxyethylene*) [2,3].

Kolejnym środkiem do układania fryzury są żele do włosów. W skład żeli jako podstawowe składniki wchodzą wodorozpuszczalne polimery, jak pochodne celulozy (Methylcellulose*), polimery akrylowe lub karagen. Ich zadaniem jest nadanie preparatom odpowiedniej żelowej konsystencji. Gdy stosowanym wielkocząsteczkowym związkiem jest Carbomer*, wówczas ze względu na jego światłoczułość obecne są ultrafiltry oraz sekwestranty (EDTA). Ponadto w żelu obecne są związki zasadowe w celu zobojętnienia środowiska. Głównie stosuje się wodorotlenek sodu (Sodium Hydroxide*), wówczas uzyskuje się twarde żele. Natomiast zastosowanie TEA (Triethanoloamine*) powoduje otrzymanie miękkich żeli. W recepturze obecna jest także druga grupa polimerów, która odpowiada za działanie usztywniające włosów. Przede wszystkim są to wielkocząsteczkowe związki takie jak w lakierach do włosów, czyli poliwinylopirolidon (PVP, Polyvinylpyrrolidone*) czy kopolimery akrylowe. W składzie żeli do włosów występuje wcześniej już wspomniana gliceryna (Glycerin*) jako humektant (nawilżacz) [2].

Często do układania włosów stosuje się płyny, są to tzw. lotiony. W ich skład receptury wchodzą żywice, które są roztworzone w alkoholu etylowym (Ethyl Alcohol*) i wodzie (Aqua*). Ponadto w preparatach tych obecne są humektanty jak gliceryna (Glycerin*) czy glikole, np. glikol propylenowy (Propylene Glycol*). Poza tym zawierają plastyfikatory, np. silikon (Dimethicone*), który poprawia usztywnienie włosów [2]. Do środków służących do modelowania włosów zalicza się również kremy. Są to emulsje, które nadają włosom połysk, miękkość, nawilżenie, ponadto kondycjonują oraz usztywniają włosy. W składzie ich receptur można zaobserwować obecność olejów, np. mineralnego (Mineral Oil*), tłuszczy, wosków, np. wosk parafinowy (Paraffin Wax*), wosk pszczeli (Beeswax*). Kremy te zawierają również kwasy tłuszczowe (kwas stearynowy (Stearic Acid*)), estry kwasów tłuszczowych (stearynian gliceryny (Glycerin Stearate*)), alkohole tłuszczowe (Ceteareth-20*). Poza tym obecny jest silikon (Dimethicone*), który nadaje włosom połysk i tworzy na ich powierzchni cienki film oraz humektanty (np. gliceryna (Glycerin*)), które nawilżają. Poza tym w celu uzyskania odpowiedniej konsystencji kremu obecny jest zagęstnik, głównie stosuje się Carbomer*, a aby uzyskać zasadowe środowisko używa się związków zasadowych, np. wodorotlenek sodu (Sodium Hydroxide*). W recepturze kremów do włosów znajdują się także sekwestranty (EDTA) i konserwanty [2].


* - nazewnictwo według INCI

mgr inż. Luiza Piętowska

Literatura:
[1] Marcinkiewicz - Salmonowiczowa A.: Zarys chemii i technologii kosmetyków. Wydawnictwo Politechniki Gdańskiej, Gdańsk 1995; 83 - 85.
[2] Liesiene.J.: Wykład z technologii kosmetyków i produktów chemii gospodarczej. 12.03.2004
[3] Fengier W.,Szeląg P.: Chemia kosmetyczna. Część II wyroby kosmetyczne i preparatyka kosmetyków. Skrypt dla kosmetyczek, drogistów i słuchaczy policealnych szkół kosmetycznych.; 30 - 31.